سلسبیل بهشت

یهودیانِ مدینه، مسلمانان را مسخره کردند که چرا به سوى بیت المقدس نماز مى‏خوانند و آن را نقصى براىِ دین جدید مى‏دانستند. این مسأله بر پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله  گران آمد؛ وحى از طرف خداوند رسید تا جهت قبله به سوى کعبه (که به دست حضرت ابراهیم ساخته شده بود) تغییر کند. این اتّفاق براىِ شناختن مسلمانانِ ضعیف مؤثّر افتاد. محرابى که پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در آن تغییر قبله داد، در مسجد ذوقبلتین در مدینه هنوز وجود دارد...

حق بودنِ تغییرِ قبله

قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِى السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا یَعْمَلُونَ؛ نگاه‏هاى انتظارآمیز تو را به سوى آسمان (براى تعیین قبلؤ نهایى) مى‏بینیم! اکنون تو را به سوى قبله‏اى که از آن خشنود باشى، باز مى‏گردانیم. پس روى خود را به سوى مسجد الحرام کن! و هر جا باشید، روى خود را به سوى آن بگردانید! و کسانى که کتاب آسمانى به آنها داده شده، بخوبى مى‏دانند این فرمانِ حقى است که از ناحیؤ پروردگارشان صادر شده (و در کتابهاى خود خوانده‏اند که پیغمبر اسلام، به سوى دو قبله، نماز مى‏خواند). و خداوند از اعمال آنها (در مخفى داشتن این آیات) غافل نیست!

قبله بودن بیت المقدس

امام باقر علیه‏السلام: إنَّ رَسولَ اللّه‏ِ استَقبَلَ بَیتَ المَقدِسِ سَبعَةَ عَشَرَ شَهراً ثُمَّ صُرِفَ إلَى الکَعبَةِ؛ رسول خدا بیت المقدس را هفده ماه قبله قرار دادند و پس از آن به سمت کعبه برگشتند.

ماجراى تغییر قبله

یکى از تحوّلاتِ مهمِّ تاریخ اسلام که موجى عظیم در میان مردم به وجود آورد تغییر قبله بود. پیامبر اسلام صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ‏وسلم مدّتِ سیزده سال پس از بعثت در مکّه، و چند ماه بعد از هجرت در مدینه به امرِ خدا به سوىِ بیت المقدّس نماز مى‏خواند، ولى بعد از آن قبله تغییر یافت و مسلمانان مأمور شدند به سوىِ کعبه نماز بگذارند. در اینکه مدّت عبادت مسلمانان به سوى بیت المقدس در مدینه چند ماه بود مفسّران اختلاف نظر دارند، از هفت ماه تا هفده ماه ذکر کرده‏اند، ولى هر چه بود در این مدّت مورد سرزنش یهود قرار داشتند چرا که بیت المقدس در اصل قبله یهود بود، آنها به مسلمانان مى‏گفتند: اینان از خود استقلال ندارند و به سوىِ قبله ما نماز مى‏خوانند، و این دلیل آن است که ما بر حقّیم. این گفتگوها براى پیامبر اسلام و مسلمانان ناگوار بود، آنها از یک سو مطیع فرمان خدا بودند، و از سوى دیگر طعنه‏هاى یهود از آنها قطع نمى‏شد، براى همین جهت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ‏وسلم شبها به اطراف آسمان مى‏نگریست، گویا در انتظار وحى الهى بود. مدّتى از این انتظار گذشت، تا اینکه فرمان تغییر قبله صادر شد و در حالى که پیامبر دو رکعت نماز ظهر را در مسجد بنى سالم به سوى بیت المقدس خوانده بود جبرئیل مأمور شد بازوى پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ‏وسلم را بگیرد و روى او را به سوى کعبه بگرداند. یهود از این ماجرا سخت ناراحت شدند و طبق شیوه دیرینه خود به بهانه جویى و ایراد گیرى پرداختند. آنها قبلاً مى‏گفتند: ما بهتر از مسلمانان هستیم، چرا که آنها از نظر قبله استقلال ندارند و پیرو ما هستند، امّا همین که دستور تغییر قبله از ناحیه خدا صادر شد زبان به اعتراض گشودند چنان که قرآن در آیه مورد بحث مى‏گوید: به زودى بعضى از سبک مغزان مردم مى‏گویند چه چیز آنها (مسلمانان) را از قبله‏اى که بر آن بودند بر گردانید؟ چرا اینها از قبله پیامبران پیشین امروز اعراض نمودند؟ اگر قبله اوّل صحیح بود این تغییر چه معنى دارد؟ و اگر دوّمى صحیح است چرا سیزده سال و چند ماه به سوى بیت المقدس نماز خواندید؟! خداوند به پیامبرش دستور مى‏دهد به آنها بگو شرق و غرب عالم از آن خداست، هر کس را بخواهد به راه راست هدایت مى‏کند.  این یک دلیل قاطع و روشن در برابر بهانه‏جویان بود که بیت المقدس و کعبه و همه‏جا ملک خدا است، اصلاً خدا خانه و مکانى ندارد، مهم آن است که تسلیم فرمان او باشید هر جا خدا دستور دهد به آن سو نماز بخوانند، مقدّس و محترم است، و هیچ مکانى بدون عنایت او داراى شرافت ذاتى نمى‏باشد. و تغییر قبله در حقیقت مراحل مختلف آزمایش و تکامل است و هر یک مصداقى است از هدایت الهى، او است که انسانها را به صراط مستقیم رهنمون مى‏شود.

کعبه کوىِ تو

در کعبه کوى تو هر آن کس که بیاید

از قبله ابروى تو در عین نماز است

**********************************

* در مورد فلسفه تغییر قبله، تحلیل‏هاى متعدّدى صورت گرفته است برخى گفته‏اند انتخاب اوّلیّه بیت المقدس به عنوان قبله، به منظور جلب افکار یهود و همراهى آنان بوده است و آن گاه که مسلمانان خود قدرت و توانایى پیدا کردند، دیگر به این کار نیاز نبود. برخى نیز گفته‏اند: علاقه به مکّه و وطن موجب شد که قبله تغییر یابد. لیکن این تحلیل‏ها موهوم و خلاف واقع هستند. آنچه قرآن در این باره تصریح و تأکید دارد این است که تغییر قبله، آزمایش الهى بود تا پیروان واقعى پیامبر شناخته شوند. زیرا آنها که ایمان خالص ندارند، به محض تغییر یک فرمان، شروع به چون و چرا مى‏نمایند که چرا اینگونه شد؟